Przeciwdziałanie dyskryminacji pacjentów onkologicznych w dostępie do usług finansowych

Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych Mirosław Wróblewski zwrócił się do Ministra Finansów i Gospodarki Andrzeja Domańskiego z wnioskiem o podjęcie działań legislacyjnych mających zapewnić pacjentom onkologicznym, którzy zakończyli leczenie, prawo do bycia zapomnianym w sektorze finansowym. Osoby po przebytej chorobie nowotworowej nadal spotykają się z dyskryminacją przy zawieraniu umów kredytowych i ubezpieczeniowych.

Prawo do bycia zapomnianym jest gwarantowane w art. 17 rozporządzenia ogólnego o ochronie danych (RODO) oraz art. 51 ust. 4 Konstytucji RP. W praktyce oznacza ono możliwość usunięcia danych osobowych, gdy nie są one już potrzebne do celów, dla których zostały zebrane.

W zakresie przebytej choroby pacjenci onkologiczni nie mają obecnie możliwości realizacji swojego prawa do bycia zapomnianym w obszarze szeroko rozumianych usług finansowych.

Dziś szczególnego znaczenia nabiera kwestia wykorzystywania przez banki i ubezpieczycieli danych osobowych zawierających informacje o przebytych chorobach nowotworowych. Obecnie podmioty świadczące usługi finansowe mogą (w celu oceny zdolności kredytowej i ryzyka ubezpieczeniowego) pozyskiwać dane medyczne pacjentów onkologicznych praktycznie bez ograniczeń czasowych. W ocenie organu nadzorczego prowadzi to do sytuacji, gdy osoby wyleczone z nowotworu ponoszą przez wiele lat wyższe koszty ubezpieczeń albo mają utrudniony dostęp do kredytu. Co istotne, Parlament Europejski przypomniał, że pacjenci onkologiczni nie powinni ponosić „podwójnej kary” po zakończeniu leczenia. W wielu innych krajach, m.in. we Francji, w Belgii, czy Luksemburgu, funkcjonują w sektorze finansowym rozwiązania gwarantujące skuteczną realizację prawa do bycia zapomnianym.

Parlament Europejski w rezolucji dotyczącej wzmocnienia Europy w walce z chorobami nowotworowymi wezwał państwa członkowskie do zagwarantowania najpóźniej do 2025 r  wszystkim europejskim pacjentom onkologicznym prawa do bycia zapomnianym. Założono, że informacje o chorobie nowotworowej nie powinny być wykorzystywane po upływie 10 lat od zakończenia leczenia i po pięciu latach w przypadku osób, u których nowotwór zdiagnozowano przed ukończeniem 18. roku życia. Ma to pozwolić na zapobieganie dyskryminacji w równym dostępie do usług finansowych.

Dyrektywę 2023/2225 w sprawie umów o kredyt konsumencki przyjęto wychodząc naprzeciw oczekiwaniom Parlamentu Europejskiego. Zgodnie z jej brzmieniem państwa członkowskie mają obowiązek wprowadzenia przepisów krajowych uniemożliwiających wykorzystywanie danych osobowych - obejmujących diagnozę chorób onkologicznych - do zawierania polis ubezpieczeniowych związanych z umową kredytu. Maksymalny okres przetwarzania takich danych nie może przekraczać 15 lat od zakończenia leczenia.

W Polsce wdrożenie dyrektywy ma nastąpić w ustawie o kredycie konsumenckim. Projekt jej nowelizacji przewiduje, że dane osobowe dotyczące chorób nowotworowych nie będą mogły być pozyskiwane oraz wykorzystywane w celu zawarcia umów ubezpieczenia spłaty kredytu po upływie pięciu lat od zakończenia leczenia.

Choć przyjęcie tych przepisów doprowadzi do realizacji prawa do bycia zapomnianym pacjentom w odniesieniu do tego rodzaju umów, to należy zauważyć, że stanowią one jedynie fragment usług finansowych oferowanych pacjentom onkologicznym.

W obowiązujących przepisach brakuje regulacji gwarantujących, że dane osobowe konsumentów, dotyczące chorób onkologicznych, nie będą pozyskiwane oraz wykorzystywane w celu zawarcia umowy ubezpieczenia po zakończeniu leczenia. Z przepisów ustawy o prawach pacjenta oraz ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej wynika, że za zgodą pacjenta możliwe jest udostępnianie dokumentacji medycznej ubezpieczycielom.

Prezes UODO dodał, że zgodnie z zasadą minimalizacji dane osobowe mogą być przetwarzane wyłącznie w zakresie niezbędnym i przez okres konieczny do realizacji określonego celu. Brak jasnych ograniczeń czasowych budzi poważne wątpliwości z punktu widzenia poszanowania praw podstawowych.

Niezmiernie potrzebne jest zatem podjęcie właściwych działań, które zapewnią pacjentom onkologicznym skuteczne prawo do bycia zapomnianym w szeroko pojętym obszarze usług finansowych – np. na wzór aktualnie projektowanych regulacji dotyczących jego wąskiego wycinka, czyli umów kredytu konsumenckiego.

DPNT.413.13.2026