Ustawa „kagańcowa” nie dawała podstawy do przetwarzania danych osobowych sędziów i prokuratorów

Prezes UODO Mirosław Wróblewski nałożył upomnienia m.in. na blisko dziewięćdziesięciu prezesów sądów oraz szefów prokuratur za publikację danych osobowych zawartych w oświadczeniach o członkostwie w zrzeszeniu (np. w stowarzyszeniu, w fundacji nieprowadzącej działalności gospodarczej lub o członkostwie w partii politycznej) oraz nakazał im ich usunięcie. Źródłem obowiązku pozyskiwania i publikacji takich danych stały się przepisy tzw. „ustawy kagańcowej”, czyli ustawy z dnia 20 grudnia 2019 r. nowelizującej Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawę o Sądzie Najwyższym oraz niektóre inne ustawy. Dane osobowe, zebrane na podstawie tej nowelizacji, usuwano już w 2024 r., ponieważ z brzmienia wyroku TSUE i następnie NSA wynikało, że ustawa ta nie stanowiła wystarczającej podstawy do ingerencji w prywatność sędziów i prokuratorów.

Cała sprawa ma swój początek w 2019 roku, gdy znowelizowane na podstawie tzw. „ustawy kagańcowej” przepisy sektorowe nałożyły m.in. na sędziów i prokuratorów obowiązek ujawnienia w drodze oświadczeń informacji o m.in. przynależności do zrzeszeń. Nowe regulacje stanowiły także, że ich oświadczenia będą publikowane w Biuletynach Informacji Publicznej m. in. sądów i prokuratur.

Rzecznik Praw Obywatelskich Adam Bodnar już w 2019 roku zwrócił ówczesnemu Prezesowi UODO uwagę na problem naruszenia przepisów o ochronie danych osobowych, do czego doprowadziło przyjęcie nowych przepisów ustawy. RPO wyraził przy tym przekonanie, że przetwarzanie danych osób zobowiązanych do złożenia oświadczeń, a w szczególności publikacja ich treści w Biuletynie Informacji Publicznej, stanowi zagrożenie dla prawa do prywatności oraz ochrony danych osobowych osób. Wskazał przy tym na nadmierną ingerencję w ich prawa podstawowe. Wniosek Rzecznika stanowił impuls do wszczęcia postępowania z urzędu.

Argumenty RPO

W ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich celem ustawodawcy nie było wzmocnienie transparentności i apolityczności wymiaru sprawiedliwości, lecz dokonanie powszechnej lustracji aktywności społecznej, charytatywnej i publicznej sędziów i prokuratorów. W wielu przypadkach upublicznienie tych informacji mogło doprowadzić do ujawnienia światopoglądu, przekonań, a nawet orientacji seksualnej.

Jak podkreślił, pomimo wyraźnej podstawy ustawowej do przetwarzania danych osobowych, zarówno prawo polskie, jak i europejskie, stawia szereg wymogów nakazujących zapewnienie proporcjonalności ewentualnego naruszenia praw przysługujących obywatelom w tym zakresie. Ustawa „kagańcowa” ich nie spełniała. Nie dawała tym samym wystarczającej podstawy do przetwarzania danych osobowych sędziów i prokuratorów wynikających ze składanych przez nich oświadczeń oraz ich późniejszej publikacji.

Zmiana stanowiska Prezesa UODO

6 kwietnia 2020 r. ówczesny prezes UODO Jan Nowak umorzył postępowanie administracyjne prowadzone w tej sprawie z urzędu (wszczęte na skutek opisanego wniosku RPO), stwierdzając, że kwestionowane przez Rzecznika przetwarzanie danych osobowych sędziów i prokuratorów jest wynikiem wykonania przez ww. osoby obowiązku jednoznacznie określonego w przepisie prawa. Zatem ma oparcie w art. 6 ust. 1 lit. c) RODO. Rzecznik zaskarżył jednak jego decyzję – najpierw do WSA, a następnie, w 2021 r. złożył skargę kasacyjną do NSA. Sprawa pozostawała jednak nierozstrzygnięta.

Punktem zwrotnym stał się wyrok TSUE z 5 czerwca 2023 r. w sprawie C-204/21, w którym TSUE stwierdził w szczególności, że Rzeczpospolita Polska, przyjmując i utrzymując w mocy przepisy nakładające obowiązek składania ww. oświadczeń, w brzmieniu nadanym „ustawą kagańcową”, uchybiła prawu do poszanowania życia prywatnego i prawu do ochrony danych osobowych zagwarantowanym w art. 7 i art. 8 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej oraz w art. 6 ust. 1 akapit pierwszy lit. c) i e), art. 6 ust. 3 i art. 9 ust. 1 RODO.

22 maja 2024 r. nowo wybrany przez Sejm prezes UODO Mirosław Wróblewski, powołując się na wskazany wyrok TSUE, przedstawił NSA nowe stanowisko organu nadzorczego w sprawie.  Prezes UODO zgodził się z RPO, że do zgodnego z prawem przetwarzania danych osobowych nie wystarczą jedynie przepisy ustawy krajowej. Muszą one spełniać konkretne warunki, by stanowiły podstawę do ingerencji w sferę prywatności człowieka. Prezes UODO Mirosław Wróblewski zauważył, że „przepis krajowy musi spełniać kryteria jakościowe, to jest służyć realizacji celu leżącego w interesie publicznym oraz być proporcjonalny do wyznaczonego, prawnie uzasadnionego celu. Co więcej, jak stanowi RODO, w przypadku przetwarzania, o którym mowa w art. 6 ust. 1 lit. e) RODO, musi być ono niezbędne do wykonania zadania realizowanego w interesie publicznym lub w ramach sprawowania władzy publicznej powierzonej administratorowi”. Znowelizowane na mocy „ustawy kagańcowej” regulacje nie określały ani celu przetwarzania danych osobowych wynikających z oświadczeń o członkostwie w zrzeszeniach (m.in. w stowarzyszeniach lub fundacjach), ani celu ich publikacji w Biuletynie Informacji Publicznej, ani też okresu przechowywania pozyskanych danych.

Skutki sporu prawnego i wyroków NSA

W 2025 r. NSA uchylił zarówno decyzję Prezesa UODO z 2020 roku w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego, jak i wyrok WSA utrzymujący ją w mocy, stwierdzając, że wobec jednoznacznego brzmienia ww. wyroku TSUE: „WSA w Warszawie dokonał kontroli legalności zaskarżonej decyzji z naruszaniem przepisów RODO w zw. z przepisami Karty Praw Podstawowych. Organ bowiem bezpodstawnie umorzył postępowanie oceniając, że istnieje przesłanka legalizująca pobieranie i przetwarzanie oraz publikowanie danych o sędziach i prokuratorach w zakresie ich przynależności do partii politycznej, zrzeszeń lub fundacji”.

Wobec uchylenia przez NSA ww. decyzji Prezesa UODO, konieczne stało się ponowne rozstrzygnięcie sprawy.

Nowa decyzja Prezesa UODO

W nowej decyzji Prezes UODO przypomniał, że RODO zezwala na przetwarzanie danych osobowych w ściśle określonych warunkach i po spełnieniu konkretnych wymagań. Przy czym wzmocnionej ochronie podlegają dane szczególnych kategorii, w tym m.in. informacje ujawniające pochodzenie rasowe lub etniczne, poglądy polityczne, przekonania religijne lub światopoglądowe, przynależność do związków zawodowych.

Prezes UODO Mirosław Wróblewski w ponownym postępowaniu ustalił, że poszczególni prezesi sądów oraz szefowie prokuratur niejako zastosowali się już do orzeczeń NSA i TSUE. W okresie od lipca 2024 r. do października 2025 r. wydali zarządzenia o zawieszeniu publikacji oświadczeń sędziów i prokuratorów albo o ich usunięciu z BIP do czasu podjęcia ostatecznych rozstrzygnięć w tej sprawie i ograniczeniu ich przetwarzania do przechowywania. W miejsce tych oświadczeń opublikowali swoje zarządzenia. Jednak pojedyncze oświadczenia nadal można było znaleźć przykładowo na stronach BIP Sądu Najwyższego, czy Ministerstwa Sprawiedliwości.

Z uwagi jednak na treść wyroku NSA, którym Prezes UODO jest związany, stosownie do przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, m.in. co do wyrażonej w nim oceny prawnej, organ nadzorczy miał obowiązek wydania decyzji stwierdzającej naruszenie przepisów o ochronie danych osobowych i zastosowania uprawnień naprawczych. NSA stwierdził bowiem, że pozbawiona waloru legalności jest każda forma przetwarzania danych osobowych zawartych w oświadczeniach sędziów i prokuratorów, a zatem także ich przechowywanie.

DS.523.1470.2020